Ինչպե՞ս բացահայտել բիզնեսի իրական ֆինանսական պատկերը

Բիզնեսի հաջողությունը շատ հաճախ գնահատվում է վաճառքի ծավալով․ որքան մեծ է շրջանառությունը, այնքան ավելի հաջողված է թվում ընկերության գործունեությունը։ Սակայն մեծ շրջանառությունը դեռ չի նշանակում, որ բիզնեսը շահութաբեր է։ Կարելի է ունենալ բարձր վաճառքներ, բազմաթիվ հաճախորդներ և միաժամանակ ստանալ շատ փոքր շահույթ կամ նույնիսկ աշխատել վնասով։

Բիզնեսի իրական ֆինանսական վիճակը հասկանալու համար անհրաժեշտ է միաժամանակ ուսումնասիրել մի քանի կարևոր ցուցանիշներ՝ որքան է ընկերության եկամուտը, որքան են ծախսերը, որքան գումար կա հաշիվներում և դրամարկղում, որքան են հաճախորդների պարտքերը, որքան է բիզնեսն ինքը պարտք մատակարարներին և, ի վերջո, որքան է մնում որպես իրական շահույթ։

Շրջանառությունը և շահույթը նույնը չեն

Շրջանառությունը ցույց է տալիս, թե որքան վաճառք է իրականացվել որոշակի ժամանակահատվածում, իսկ շահույթը ձևավորվում է այն բանից հետո, երբ եկամուտներից հանվում են համապատասխան ծախսերը։

Օրինակ՝ եթե ընկերությունը մեկ ամսում իրականացրել է 10 մլն դրամի վաճառք, դա ինքնին չի նշանակում, որ ընկերությունը ստացել է 10 մլն դրամ շահույթ։ Եթե ապրանքների ձեռքբերման, աշխատավարձի, վարձակալության, տրանսպորտի, կոմունալ և այլ ծախսերը կազմել են 9 մլն դրամ, ապա բիզնեսի վերջնական արդյունքը զգալիորեն փոքր է։

Հետևաբար, բիզնեսի արդյունավետությունը գնահատելիս կարևոր է ոչ միայն իմանալ ամսվա եկամտի կամ վաճառքի չափը, այլ հասկանալ, թե այդ եկամտից որքան գումար է մնում բոլոր համապատասխան ծախսերը հաշվի առնելուց հետո։

Այսինքն՝ հիմնական հարցը պետք է լինի ոչ թե միայն «Որքա՞ն ենք վաճառել», այլ՝ «Որքա՞ն է մնացել այդ վաճառքից»։

Առաջին կարևոր ցուցանիշը՝ համախառն շահույթը

Համախառն շահույթը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե վաճառքից որքան գումար է մնում ապրանքի կամ ծառայության ուղղակի ծախսերը ծածկելուց հետո։

Պարզեցված ձևով՝

Համախառն շահույթ = Եկամուտ − վաճառված ապրանքների կամ ծառայությունների ինքնարժեք

Օրինակ՝ եթե վաճառքի հասույթը 10 մլն դրամ է, իսկ վաճառված ապրանքների ինքնարժեքը՝ 7 մլն դրամ, ապա համախառն շահույթը կազմում է 3 մլն դրամ։

Այս ցուցանիշը հատկապես կարևոր է առևտրային և արտադրական բիզնեսների համար, քանի որ ցույց է տալիս՝ արդյոք վաճառքի գինը և ապրանքի ինքնարժեքը բավարար տարբերություն են ստեղծում բիզնեսի մյուս ծախսերը ծածկելու և շահույթ ձևավորելու համար։

Եթե վաճառքի ծավալն աճում է, բայց ապրանքների ինքնարժեքը նույն ժամանակահատվածում ավելի արագ է աճում, ապա բիզնեսի շահութաբերությունը կարող է նվազել՝ նույնիսկ բարձր շրջանառության պայմաններում։

Զուտ շահույթը՝ բիզնեսի վերջնական արդյունքը

Համախառն շահույթը դեռևս բիզնեսի վերջնական արդյունքը չէ։ Դրանից հետո անհրաժեշտ է հաշվի առնել գործունեության մյուս ծախսերը՝ աշխատավարձերը, վարձակալությունը, վարչական ծախսերը, բանկային և ֆինանսավորման ծախսերը, մաշվածությունը, հարկերը և համապատասխան այլ հոդվածներ։

Այդ հաշվարկից հետո ձևավորվում է զուտ շահույթը։

Զուտ շահույթ = Ընդհանուր եկամուտներ − ընդհանուր ծախսեր

Հենց այս ցուցանիշն է ավելի ամբողջական պատկեր տալիս այն մասին, թե տվյալ ժամանակահատվածում որքան արդյունք է ստեղծել բիզնեսը՝ իր եկամուտներն ու ծախսերը հաշվի առնելուց հետո։

Եթե ընկերությունն ունի մեծ եկամուտ, սակայն վերջնական շահույթը շատ փոքր է, անհրաժեշտ է ուսումնասիրել, թե որ ծախսերն են նվազեցնում արդյունքը և արդյոք անհրաժեշտ է վերանայել գնագոյացումը կամ ծախսերի կառուցվածքը։

Միայն շահույթի գումարը նույնպես բավարար չէ

Երկու բիզնես կարող են ունենալ նույն չափի շահույթ, սակայն դրանց արդյունավետությունը կարող է էապես տարբեր լինել։

Օրինակ՝

• Բիզնես Ա-ն ստացել է 2 մլն դրամ շահույթ՝ 10 մլն դրամ շրջանառությունից։
• Բիզնես Բ-ն ստացել է 2 մլն դրամ շահույթ՝ 50 մլն դրամ շրջանառությունից։

Առաջին դեպքում շահույթի հարաբերակցությունը վաճառքին ավելի բարձր է։ Այդ պատճառով բիզնեսի արդյունավետությունը գնահատելիս կարևոր է ոչ միայն տեսնել շահույթի բացարձակ գումարը, այլև հասկանալ, թե ինչ հարաբերակցություն ունի այն եկամտի նկատմամբ։

Այսպիսի վերլուծությունը թույլ է տալիս հասկանալ՝ մեծ շրջանառությունը որքան արդյունավետ է վերածվում իրական շահույթի։

Շահույթը և դրամական միջոցները տարբեր բաներ են

Բիզնեսի իրական վիճակը գնահատելիս կարևոր է նաև հասկանալ, թե որքան գումար կա տվյալ պահին բիզնեսի բանկային հաշիվներում և դրամարկղում։ Սակայն այդ գումարը չի կարելի ավտոմատ կերպով նույնացնել շահույթի հետ։

Ընկերությունը կարող է հաշվետվությամբ շահույթ ունենալ, բայց միևնույն ժամանակ չունենալ բավարար ազատ դրամական միջոցներ։ Օրինակ՝ հաճախորդները կարող են դեռ չվճարած լինել իրենց պարտքերը, մինչդեռ ընկերությունն արդեն վճարել է մատակարարներին, աշխատակիցներին կամ այլ պարտավորություններ։

Հակառակ իրավիճակում նույնպես հնարավոր է՝ բիզնեսի հաշվին որոշակի գումար լինի, բայց դրա մի մասը իրականում նախատեսված լինի մատակարարների, վարկերի, հարկերի կամ այլ պարտավորությունների վճարման համար և չհանդիսանա բիզնեսի ազատ շահույթը։

Ուստի բանկային հաշվի մնացորդը, հաճախորդների պարտքերը և բիզնեսի պարտավորությունները պետք է դիտարկել միասին։

Դեբիտորական և կրեդիտորական պարտքերը նույնպես ազդում են բիզնեսի վիճակի վրա

Բիզնեսի ֆինանսական պատկերը ամբողջական հասկանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ՝ որքան գումար պետք է ստանա ընկերությունը հաճախորդներից և որքան գումար պետք է վճարի իր մատակարարներին կամ այլ պարտատերերին։

Օրինակ՝ եթե ընկերությունն ունի 20 մլն դրամի վաճառք, սակայն այդ գումարի զգալի մասը դեռ չի ստացել հաճախորդներից, ապա վաճառքի մեծ ծավալը դեռ չի նշանակում, որ ընկերությունն ունի նույն չափի հասանելի դրամական միջոցներ։

Միաժամանակ, եթե բիզնեսն ունի մեծ պարտավորություններ մատակարարների նկատմամբ, ապա հաշվում առկա գումարի մի մասը կարող է արդեն ունենալ իր նախատեսված օգտագործումը։

Հետևաբար, իրական ֆինանսական վիճակը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն որքան գումար է բիզնեսը վաստակել, այլև որքան գումար է փաստացի ստացել և որքան գումար պետք է դեռ ստանա կամ վճարի։

Ինչպե՞ս հասկանալ՝ շահույթը կայուն է

Մեկ ամսվա կամ մեկ տարվա շահույթը դեռ չի տալիս ամբողջական պատկեր։ Ավելի օգտակար է համեմատել մի քանի ժամանակաշրջանների տվյալները՝ եկամուտները, ծախսերը, շահույթը, դրամական միջոցները և պարտքերի փոփոխությունը։

Օրինակ՝ եթե ընկերության վաճառքն աճում է, բայց նույն ժամանակահատվածում շահույթի տոկոսը նվազում է, անհրաժեշտ է պարզել պատճառը։ Հնարավոր է՝ աճել է ապրանքի ինքնարժեքը, ավելացել են աշխատավարձերը կամ վարձակալության ծախսերը, կամ էլ հաճախորդների պարտքերը սկսել են ավելի դանդաղ հավաքագրվել։

Այսպիսի համեմատությունը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձանագրել արդյունքը, այլև հասկանալ դրա փոփոխության պատճառները և գնահատել՝ արդյոք ստացված շահույթը կայուն է։

Ո՞ր ազդանշանների դեպքում պետք է ուշադրություն դարձնել

Բիզնեսի սեփականատերը պետք է հատկապես ուշադրություն դարձնի, եթե՝

• շրջանառությունն աճում է, բայց շահույթի տոկոսը նվազում է,
• ապրանքի ինքնարժեքը արագ աճում է,
• հաճախորդների պարտքերը երկար ժամանակ չեն հավաքագրվում,
• մատակարարների նկատմամբ պարտավորությունները շարունակաբար աճում են,
• ծախսերն աճում են ավելի արագ, քան վաճառքները,
• շահույթ կա, բայց բիզնեսի հաշիվներում մշտապես դրամական միջոցների պակաս է առաջանում,
• որոշ ապրանքներ կամ ծառայություններ մեծ վաճառք ունեն, սակայն գրեթե շահույթ չեն ստեղծում։

Այս ազդանշանները կարող են ցույց տալ, որ բիզնեսի խնդիրը միայն վաճառքի ծավալը չէ, այլ ծախսերի, գնագոյացման, պարտքերի կամ դրամական միջոցների կառավարման արդյունավետությունը։

Իրական շահութաբերությունը հասկանալու համար պետք է նայել ամբողջ պատկերին

Բիզնեսի իրական շահույթը հնարավոր չէ գնահատել միայն մեկ թվի հիման վրա։ Բարձր շրջանառությունը, բանկային հաշվի մնացորդը կամ նույնիսկ հաշվարկված շահույթը առանձին վերցրած ամբողջական պատկեր չեն տալիս։

Անհրաժեշտ է միասին դիտարկել եկամուտները, ծախսերը, համախառն և զուտ շահույթը, դրամական միջոցները, հաճախորդների պարտքերը և մատակարարների նկատմամբ պարտավորությունները։

Միայն այդ տվյալների համադրությունն է հնարավորություն տալիս հասկանալ՝ բիզնեսը իրականում որքան շահութաբեր է, արդյոք ստացված շահույթը կայուն է և որտեղ կարող են առաջանալ ֆինանսական խնդիրներ։

Լավ հաշվապահությունը բիզնեսի համար միայն հարկային պարտավորությունները ճիշտ կատարելու միջոց չէ․ այն նաև կառավարման կարևոր գործիք է, որի միջոցով տնտեսվարողը կարող է տեսնել իր բիզնեսի իրական ֆինանսական պատկերը և ավելի հիմնավորված որոշումներ կայացնել։