Կանխիկ, թե անկանխիկ․ Ի՞նչ է պահանջում օրենքը և ի՞նչ տուգանքներ են նախատեսված խախտումների համար
Հայաստանում կանխիկ և անկանխիկ վճարումները տնտեսվարողների և ֆիզիկական անձանց առօրյա գործարքների կարևոր մասն են։ Սակայն վճարման եղանակի ընտրությունը միշտ չէ, որ ազատ է․ օրենսդրությունը սահմանում է դեպքեր, երբ կանխիկ վճարումն արգելվում է կամ սահմանափակվում։ Այս պահանջների խախտումը կարող է հանգեցնել տուգանքների, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև գործարքի անվավերության։
-
Կանխիկ և անկանխիկ վճարումների հասկացությունները
Կանխիկ վճարում է համարվում թղթադրամներով կամ մետաղադրամներով կատարվող վճարումը։
Անկանխիկ վճարում է համարվում վճարումը, որն իրականացվում է բանկային կամ էլեկտրոնային փողի հաշվին փոխանցելու միջոցով։ Դրա օրինակներն են բանկային փոխանցումները և վճարային քարտերով կատարվող գործարքները։
-
Կանխիկ վճարումների սահմանափակումները
Ապրանքների մատակարարման, աշխատանքների կատարման և ծառայությունների մատուցման գործարքների համար ՀՀ հարկային օրենսգրքով սահմանված են կանխիկ վճարումների սահմանաչափեր։
Մասնավորապես՝ մեկ գործարքի համար կանխիկ վճարման թույլատրելի առավելագույն չափը 300,000 դրամ է՝ ներառյալ ԱԱՀ-ն, իսկ մեկ ամսվա ընթացքում նման գործարքների հանրագումարի համար սահմանված է 3,000,000 դրամի սահմանաչափ։
Սահմանափակումները վերաբերում են ինչպես գումար վճարողին, այնպես էլ այն ընդունողին։ Կարևոր է հիշել, որ կանխավճարներն ու մասնակի վճարումները նույնպես պետք է հաշվի առնել։ Վճարումը մի քանի մասի բաժանելը ինքնին չի վերացնում օրենքով սահմանված սահմանափակումները։
-
Ո՞ր դեպքերում է անկանխիկ վճարումը պարտադիր։
- Կազմակերպությունների և անհատ ձեռնարկատերերի միջև։ ՀՀ տարածքում կազմակերպությունների, անհատ ձեռնարկատերերի, նոտարների և փաստաբանների միջև ցանկացած գործարքի դիմաց վճարումն ու գումարի ստացումը կատարվում են անկանխիկ՝ անկախ գումարի չափից։
- Տնտեսվարողի և ֆիզիկական անձի միջև։ 300,000 դրամը գերազանցող որոշ գործարքների համար պարտադիր է անկանխիկ վճարումը՝ օրենքով նախատեսված բացառությունների հաշվառմամբ։
- Ֆիզիկական անձանց միջև։ 2023 թվականի հուլիսի 1-ից 300,000 դրամը գերազանցող գործարքների դիմաց վճարումն ու գումարի ստացումը պետք է կատարվեն անկանխիկ եղանակով։ Առանձին կարգավորումներ են գործում նաև փոխառությունների և պարտադիր գրանցման ենթակա իրավունքներ առաջացնող գործարքների համար։
- Աշխատավարձերի վճարում։ Աշխատավարձերի անկանխիկ վճարման պահանջը փուլային եղանակով տարածվել է Հայաստանի բոլոր բնակավայրերում գործող գործատուների վրա։ Հաշմանդամություն ունեցող անձի գրավոր դիմումի հիման վրա աշխատավարձը կարող է վճարվել կանխիկ։
- Այլ վճարումներ։ Անկանխիկ եղանակով են իրականացվում նաև օրենքով նախատեսված պետական և համայնքային բյուջեների վճարումները, ապահովագրական հատուցումները և որոշ այլ վճարումներ։
Բացի այդ, փաստաբանական, հաշվապահական, աուդիտորական, իրավաբանական, ֆինանսական և այլ խորհրդատվական ծառայությունների դիմաց վճարների ընդունումը նույնպես իրականացվում է անկանխիկ եղանակով, եթե օրենսդրությամբ այլ բան նախատեսված չէ։
-
Մանրածախ առևտրի և վճարային տերմինալների առանձնահատկությունները
Մանրածախ առևտրի դեպքում անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձից կանխիկ գումար ընդունելու առավելագույն չափը մեկ գործարքի համար 3,000,000 դրամ է՝ ներառյալ ԱԱՀ-ն։ Օրենքով նախատեսված՝ ԱԱՀ-ի վերադարձի հարկային հաշվով ձևակերպված որոշ գործարքների նկատմամբ այս սահմանափակումը չի կիրառվում։
ՀԴՄ կիրառելու պարտավորություն ունեցող տնտեսվարողները հաճախորդի ցանկությամբ պետք է ապահովեն վճարային քարտերով անկանխիկ վճարման ընդունումը՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի, այդ թվում՝ կրպակների։ Քարտեր ընդունող սարքի անսարքության դեպքում այն պետք է վերանորոգվի կամ փոխարինվի երկու աշխատանքային օրվա ընթացքում, եթե այլ իրավական ակտով ավելի կարճ ժամկետ սահմանված չէ։
Օրենքով կարգավորվող գործարքների դեպքում անկանխիկ վճարման համար չի կարելի սահմանել ավելի բարձր գին, քան կանխիկ վճարման դեպքում։
-
Գործարքների մասնատումն ու դրա հետևանքները
Օրենքի պահանջներից խուսափելու նպատակով երկու կամ ավելի մասերի բաժանված գործարքը համարվում է մեկ միասնական գործարք։
-
Խախտումների համար պատասխանատվությունը
Կանխիկ վճարումների սահմանաչափերը խախտելու համար տուգանքը կազմում է խախտման գումարների հանրագումարի 5%-ը, բայց ոչ պակաս, քան 500,000 դրամ և ոչ ավելի, քան 2,000,000 դրամ։ Սահմանված մեկ տարվա ընթացքում խախտումը կրկնելու դեպքում տուգանքը կազմում է 10%՝ նվազագույնը 1,000,000 դրամ և առավելագույնը 4,000,000 դրամ։
Օրենքով նախատեսված դեպքերում վճարային քարտերով վճարումներ չընդունելու կամ դրանց ընդունման հնարավորություն չապահովելու համար առաջին խախտման դեպքում տուգանքը 300,000 դրամ է, իսկ կրկնակի խախտման դեպքում՝ 400,000 դրամ։
ՀԴՄ կիրառության կանոնների խախտումների համար նույնպես նախատեսված են տուգանքներ։ Օրինակ՝ համապատասխան ՀԴՄ-ի բացակայության համար տուգանքը կարող է կազմել 500,000 դրամ, իսկ ՀԴՄ կիրառության կանոնների որոշ խախտումների համար՝ 200,000 դրամ և նախորդ եռամսյակի շրջանառության 0.5%-ի գումարի հանրագումարը՝ առավելագույնը 10,000,000 դրամ։
-
Հաշվապահության դերը
Հաշվապահը կարևոր դեր ունի վճարումների օրինական կազմակերպման գործում։ Նա պետք է վերահսկի սահմանաչափերը, պարզի՝ արդյոք գործարքի համար անկանխիկ վճարումը պարտադիր է, ճիշտ ձևակերպի գործարքները, պահպանի հիմնավորող փաստաթղթերը և կանխի գործարքների արհեստական մասնատումը։
